WWW.LIRIONUSHI.COM

HOME

FRANCAIS

SHQIP

GREEK

ITALIANO

ENGLISH

--------------------------------------------------------------------------------------------------

"E BUKURA MORE"

(Historia e një Kënge 600 - vjeçare Shqiptare)

Kjo këngë mërgimi, kaq e njohur dhe e dashur jo vetëm për Arbëreshët e Italisë, por edhe për Avanitët e Greqisë dhe shqiptarët e të gjitha trevave, përmban në vetvete pothuajse gjithë sekretin historik të krijimit të fshatrave të arbërëreshëve të Italisë. Por shumë pak e dinë se kujt i kushtohet kjo këngë... ! MORE ! – është nji pasthirmë... ?, është nji vajzë e bukur... ? .

- JO! MORE-ja nuk eshte nji vajze e bukur!

MORE, - është Peloponezi i sotëm i Greqisë! Nji trevë e madhe së cilës grekët i kanë ndryshuar emrin nga MORE në PELOPONEZ, dhe kënga “O E BUKURA MORE” , memorizon kujtesën dhe mallin e një atdheu të humbur, është nji toponim i këtij vendi nga ku u larguan shumica e arbëreshëve të sotëm të Italisë.

Kjo është ndoshta kënga më e vjetër shqiptare që mbetet e gjallë akoma edhe në ditët tona e që vjen të na rrëfej nostalgjin e madhe por dhe sekretin historik të krijimit të komunitetit arbëresh të Italisë.

Dokument i kësaj kënge për herë të parë gjendet në dorëshkrimin e Kieutit botim i vitit 1708, më pas këtë material do ta ribotonte në librin e tij filologu arbëresh Dhimitër Kamarda (1821-1882), në vitin 1866. Në këtë lëndë është publikuar teksti i kësaj kënge i shkruajtur në shqip, por me alfabet grek.

“O E BUKURA MORE”

‘O e bukura More

çë kur të lje (lasçë)

më nigjë të pe

atje kam unë zotin-tatë

atje kam u mëmëm time

atje kam u tim vëlla

‘O e bukura More

çë kur të lje (lasçë)

më nigjë të pe.

Ky tekst burimor-popullor me ritëm tresh, është i vetmi version dhe tekst origjinal i këngës “O E BUKURA MORE”, por nuk dihet se kush arbëresh i këndoi për herë të parë këto vargje kaq të thjeshta por që mbeten gjallë dhe këndohen po me të njëjtën dhimbje edhe sot.

Botim i këtij libri u realizua në Itali në vitin 1866 nga shtëpia botuese “F. ALBERGUETI E.C.” , i cili mban si titull: “Appendice al Saggio di Grammatologia Comprata Sulla Lingua Albanese”përgatitur me shumë kujdes nga filologu Arbëresh Dhimitër Kamarda (1821-1882), duke pasur për bazë dorëshkrimin e Kieutit (1708).

Por si dhe pse u larguan arbëreshët e sotëm nga trojet e tyre, nga Moreja (Peloponezi sot), dhe nga Arbëria, (Shqipëria sot) ,si u krijuan katundet arbëreshe në Italinë e Jugut?

Me rënien dhe pushtimin e Koronit (1453), kala që ndodhet edhe sot e kësaj dite në More (Peloponezi i sotëm në Greqi), perandori Karli i tretë, i dha urdhër Kapitenit Andrea Doria të marri Grekë dhe Arvanit-Arbëror nga Moreja, dhe ti çojë ata në Italinë e Jugut. Kjo përbën në të vërtetë fillimin e krijimit e fshatrave arbëreshe por edhe grekëfols të Italisë së Jugut. Në këto momente të shpërnguljes së tyre arbëreshët kënduan ndoshta për herë të parë këngën “O E BUKURA MORE” me mall dhe vajtim.

Shqiptarët e parë që vinin nga Arbëria-Shqipëria sot, u vendosën në Kalabri dhe në Siçili, mbas ftesës së mbretit Alfonso i tretë të Aragonës, bëhet fjalë për luftëtarë shqiptarë të cilët u vendosën përfundimisht dhe me familjet e tyre në Kalabri dhe Siçili për të ndihmuar përforcimin luftarak të Mbretit Alfonso në përpjekjen e tij për të mbytur revoltat dhe lëvizjet e Andegavnonit kundra tij. Pra krijimi i këtyre fshatrave kishte karakter ushtarak.

Në vitin 1461 vetë Gjergj Kastriot Skënderbeu Kryezot dhe i plotëfuqishm i Arbërisë (Shqipëria sot), me një trupërojë të madhe dhe të fortë luftëtarësh shqiptarë, do të luftonte në përkrahje të Ferdinandit, djalit të mbretit Alfonso kundër Andegavnonit të Italisë së jugut dhe princit të Tarontos, dhe për këtë ndihmë dhe përkrahje ushtarake si shpërblim atij ju dhuruan dy feude në Pulia të Italisë.

Kjo popullatë e pasuroi dhe populloi pjesën e shkretuar të kësaj zone dhe njëkohësisht e rrethoi ate ushtarakisht duke krijuar kështu një pjesë territoriale të mbrojtur.

Pak para vdekjes së Skënderbeut (1467), por kryesisht mbas vdekjes së tij (1468) dhe rënies e pushtimit të Krujës nga Turqit (1478), një turmë e madhe shqiptarësh dhe në kushte dramatike do të largoheshin për në Itali dhe do të vendoseshin në fshatrat tashmë të ngritur shqiptarë duke krijuar njëkohësisht dhe fshatra të reja.

Të tjerë shqiptarë u vendosën në Italinë e Jugut me urdhërin dhe bekimin e Skënderbeut si dhe djalit të Joanit në dy feudet e Pulias që i pat dhuruar Ferdinando në Galatina (1845).

Një pjesë tjetër shqiptarësh ndoqën nga pas Irini Kastriotin e cila u martua me princin Bisingano në Kalabri.

Numri i kësaj popullate duhet të ketë qenë shumë i madh pasi krijoji një zonë përfundimtare me një fizionomi të vetën gjuhësore, kulturore dhe tradicionale duke krijuar kështu fshatrat e sotëm arbëresh të Italis.

Shqiptarët Katolik të ardhur nga Shqipëria e Veriut që u vendosën në Italinë e Jugut, u përshtatën shpejt me gjuhën, kulturën dhe fenë e vendasve italjanë, ndërsa shqiptarët që kishin shkuar nga Shqipëria e Jugut dhe Arvanitët-Arbërorë të Moresë që nuk ishin katolik por ortodoks, pavarësisht nga kundërshtimet dhe imponimet e peshkopëve vendas italjan, ruajtën të veçantat e kulturës dhe të zakoneve të tyre dhe fenë e riatualin ortodoks bizantin, dallim i cili duket akoma edhe sot e kësaj dite. Duke bërë që besimi fetar ortodoks bizantin ti dalloj ata nga vendasit.

Gjuha e shumicës së Arbëreshëve të Italisë ka shumë ngjyrime dialektike por si baz ka dialektin tosk që flitet në Shqipërinë e Jugut dhe me të njëjtën ngjashmëri të gjuhës që flasin Arvanitët-Arbërorë të Greqisë. Prezenca e fjalëve greke është e pranishme dhe kjo ndodh për kohën e madhe të bashkjetesës së tyre me grekët gjat perandorisë bizantine. Shumë prej këngëve arbëreshe përputhen me Moren, dhe shumë toponime të tjera në këto zona sikurse Koroni, Nafplio, Korintho... etj.

Sot koha dhe ndryshimet kanë bërë të vetat dhe në mënyrë të pashmangshme hapa të mëdhenj, por nuk kanë mundur të zhdukin apo pluhurosin këtë të veçantë që ka ky minoritet shqiptarësh arbëresh, me gjuhën, traditat, kulturën, zakonet, legjendat e tyre, duke përbërë kështu tashmë një pasuri dhe turizëm laografik për këto zona.

Mbi 52 fshatra janë të regjistruara dhe të njohura institucionalisht nga shteti italjan si minoritet shqiptar dhe dy gjuhësh. Emrat e ketyre fshatrave sipas vendndodhjes janë: Firmoza në Kalabri, Dandalli në Kalabri, Barilli në Baszilikat, Këmbarini në Molise, Garrafa në Kalabri, Karfici në Kalabri, Kazallveqi në Pulja, Kastërnexhi në Kalabri, Kejverici në Kalabri, Qana në Kalabri, Qefti në Pulja, Çivëti në Kalabri, Kuntisa në Siçili, Purçilli në Kalabri, Fallkunara në Kalabri, Farneta në Kalabri, Ferma në Kalabri, Frasnita në Kalabri (katundi arbëresh ku jeton studjuesi dhe patrioti i madh Antonio Belushi), Zhura në Bazilikat, Katundi në Kampanja, Ungra në Kalabri, Maqi (katundi i De Radës) në Kalabri, Marçidhza në Kalabri, Allimarri në Kalabri, Mashqiti në Bazilikat, Munxhufuni në Molis, Puheriu në Kalabri, Hora e Arbëreshëvet në Siçili, Pllatëni në Kalabri, Porkanuni në Molis, Shën Vasili në Kalabri, Shën Benëdhiti në Kalabri, Strigari (fshati i poetit të madh Arbëresh Zef Serembe) në Kalabri, Shën Konstandini në Bazilikat, Shën Mitri (qendra më e madhe kulturore e Arbëreshëve ku zhvillohet çdo vit festivali i këngës Arbëreshe) në Kalabri, Sënd Japku në Kalabri, Mbuzati në Kalabri, Shën Mërtiri në Kalabri, Shën Marcani në Pulja, Shën Kolli në Kalabri, Shën Pali në Bazilikat, Picilia në Kalabri, Sëndastina në Siçili, Shën Sofia në Kalabri, Spixana në Kalabri, Ruri në Moliz, Vakarici në Kalabri, Vina në Kalabri, Badhesa në Abruzo, Xingarona në Kalabri... etj.

Problematika që ngrihet në ditët e sotme është nëse arbëreshët duhet të ruajnë të folmen e tyre të vjetër apo nji përshtatje me rikodimin e shqipes së sotme? Si, dhe kush mund të ndihmoj për mbrojtjen e këtyre vlerave dhe këtij thesari të pazëvëndësueshëm me origjinë dhe rrënje shqiptare. Pasi këto zona edhe pse gjenden në bashkjetesën e një vendi që ndodhet brenda komunitetit europjan sikurse është Italia, vazhdojnë të mbeten zonat më të varfra të Italisë dhe investimet për mbrojtjen e ketij thesari laografik nga shteti italjan janë të papërfillshme.

BIBLIOGRAFIA

-------------------------------------

“Appendice al Saggio di Grammatologia Comprata Sulla Lingua Albanese”

Dhimitër Kamarda (1821-1882)

Dorëshkrimin e Kieutit (1708)

"The Alexiade" of Anna Comnena Publishing: Penguin

"Αλεξιάδα" από την Άννα Κομνηνή Εκδώσεις: Άγρα

"The Albanians in Greece" Alain Ducellier

"Γεννήθηκα το 1402" Παναγιώτης Κανελλόπουλος

Alle Colonie Abanesi Giuseppe Grispi (1853)

Πελασγικές Νύκτες C.H.T.Reinhold (1855)

Αλβανική Ραψωδία Girolamo De Rada (1866)

Demetrio Camarda (1866)

Vuk Stefanovic Karaxhic (1795)

Zef Jubani (1871)

Manuel De La Langue Chkipe (1879) A.Dozoni

Jan Urban Jarnik (1883)

Michele Marchiano (1908)

Antonio Bellusci: Antologjia Arbëreshe

Βαγγέλης Λιάπης: «Το Κουντουριώτικο ερωτικό τραγούδι»

Μέλπω Μερλιέ, Τίτος Ιοχάλας

Αριστείδης Κόλιας: « Η γλώσσα των θεών»

«Ανθολογία Αρβανίτικων Τραγουδιών της Ελλάδας» (2002) Θανάσης Μοραήτης.

Lirio Nushi

lirionushi@lirionushi.com

www.lirionushi.com

-------------------------------------------------------------------------------

ATJE KU LINDI GIROLAMO DE RADA

KUSHTUAR 100 VJETORIT

TE VDEKJES SE POETIT ARBERESH

(1814 – 1903 – 2003)

Vizitë në shtëpinë e DE RADËS nga Lirio Nushi

Arbereshi i Rilindjes Shqiptare dhe i ruajtjes se tradites kombetare shqiptare, poeti i ynë i madh De Rada lindi ne Maq, katund karakteristik Arbëresh i cili ndodhet në Kalabri në Italinë e Jugut pranë Komunitetit më të madh Arbëresh në San Demetrio Corone - ose Shën Mitri i Koronit, siç i thërrasin vendasit arbëresh. Ky toponim është ruajtur prej arbëreshëve të Italisë së Jugut dhe e ka origjinën nga More-ja, Peloponezi i sotëm në Greqi. Është një nga elementët bazë historik që tregon prejardhjen e vërtetë të shumicës së arbëreshëve të Italisë së Jugut. Gjat këtyre fjalëve menjëherë të shkon nëpër mënt pyetja: Çlidhja ka Peloponezi i sotëm Grek - Moreja me Arbëreshët?

Sipas të dhënave dhe dokumenteve historike tregohet se arbëreshët, bij të të tokës Arbërore ndosheshin në këto zona për tju shërbyer perandorëve bizantin pasi ishin luftëtarë shumë të mirë dhe trima. Ka të dhëna se ata janë vendosur aty rreth viteve 1200, domethënë 200 vjet para se të largoheshin prej andej për tu vendosur në Italinë e Jugut duke e vleresuar More-ne si atdhe të tyre. Fakte historike të ndryshme përbëjnë një element të vërtetë studimi në lidhje me këtë çështje.

Prej këtyre vendeve pikë referimi është Koroni i cili ndodhet në Messini-Peloponez të Greqisë, atje ndodhet edhe sot e kësaj dite Kalaja e Koronit. Prandaj edhe Arbëreshët e larguar prej andej kanë ruajtur toponimin e tyre duke e quajtur njërën prej qendrave më të rëndësishme dhe komuniteteve më të mëdhaja arbëreshe: Shën Mitri i Koronit-San Demetrio Corone.

Nga qendra e Shën Mitrit ndodhet vetem 4 kilometra larg katundi arberesh Maq ku lindi dhe vdiq De Rada. Unë shkova atje dhe pashë nga afër shtëpinë e De Radës e përgjatë rrugës ashtu pa u menduar gjatë e si duke folur me vete po pëshpërisja nën zë: - Askush nuk mund të më kthej nga rruga që jam nisur, askush nuk më ndalon dot të shkoj ndër arbëreshtë, atje më janë vellezërit e mi të lashtë, atje më janë vëllezërit e mi antik, bijtë e arbërit me gjak të pashprishtë.

Ndaj rrugës që të conte për në Shën Mitër shikoje plantacione të mëdha me limona dhe portokalle, gjithkund ndihej aroma e mirë e tyre. Një diell i bukur që ngrohte ëmbël ndriconte gjithkund. Nuk ishte hera e parë për mua që shkoja në Kalabri por sa herë që shkoj atje ndjehem shumë i lumtur dhe gjithmonë më duket sikur shkoj për herë të parë. Pranvera është e bukur gjithkund por jo më e bukur se në “Arbëri” kështu i thonë arbëreshët vendëthit të tyre Shën Mitrit të Koronit. Tabelat ndër rrugë të urojnë në shqip “Mirë se na Erdhët”. Nuk ka se si të mos ndjehesh si në shtëpinë tënde, madje edhe ma mirë akoma. Shteti Italian qysh në kohën e Garibaldit i ka lejuar komunitetet arbëreshe të kenë një liri të plotë për sa i përket të folmes dhe të shkolluarit në gjuhën e tyre amëtare. Kjo u bë qysh në kohën e Garibaldit të madh në shenjë falenderimi për ti shpërblyer luftëtarët trima arbëresh të cilët morën pjesë në luftë duke luftuar heroikisht për Italinë. Më duhet të theksoj se askund tjetër nuk ka ndodhur kjo gjë me komunitetet e tjera shqiptare.

Arbëreshët të cilët me prezencën e tyre na bëjnë të krenohemi mbajnë dhe ruajnë gjallë atje çdo nocion dhe identitet kombëtar bazuar thellë në origjinë . Kolegji Italo – Shqiptar mban emrin e Gjergj Kastriotit Skënderbeut ku gjuhë e dytë është gjuha jonë e bukur e Arbrit - Arbërishtja. Nder ta flitet arberisht, pershendeten arberisht, ne kishë flasin arberisht, ne restorantet e tyre menute jane ne italisht dhe arberisht, gjuhe e trasheguar dhe e ruajtur brez pas brezi per me shume se 500 vjete me rradhe, e cila u ruajt nepermjet kengeve te tyre pasi shqipja deri vone nuk mund të shkruhej, duke folur me njeri-tjetrin, duke ju treguar fëmijëve të tyre për Arbërinë-vendin e largët për të cilin me me aq mall flasin.Sheshi kryesor i qytetit mban emrin dhe bustin e heroit tone kombëtar Gjergj Kastriotit. Në ketë komunitet u edukua dhe u shkollua Luigj Gurakuqi dhe Avni Rustemi, që të dy nxënës të De Radës. Ky kolegji është ruajtur dhe është i funksionueshëm edhe sot e kësaj dite.

Kur shkon atje eshte njësoj si të kthehesh 500 vjet ne kohe, degjon gjuhen e arbrit siç flitej para 500 vjetesh me disa ndryshime dhe deformime te cilet i perkasin dhe fajesojne kohen e gjate qe ka kaluar por megjithate ajo egziston, e paster arberore, dhe tepër origjinale e vjen të na rrëfej shumë sekrete të historise dhe të egzistencës se popullit dhe të kulturës shqiptare.

Arbereshi i Rilindjes Shqiptare dhe i ruajtjes se tradites kombetare shqiptare, poeti i madh De Rada lindi ne Maq, katund karakteristik Arbëresh. Pamja e tij nga lartesia e hotelit Petti Rosso i cili ndodhet në Shën Mitër duket e qarte ne majë të një kodre. Katundi që ndodhet në kodër është Maqi, ndërsa në pjesën e poshtme shtrihet Shën Mitri, kjo qytezë arbërore me rreth pesë mijë banorë arbëresh.

Poeti Arberesh është mjaft i njohur nga shqiptarët gjithandej me Kenget e Milosaos “I canti del Milosao” publikuar ne vitin 1836, e cilesuar nga kritika si nje nga poemat me romantike te De Rades. Ai shkroi në gjuhën e memes: Krutan i Mërguar, Odiseu, Imotoe, Parayllja, Vantisana, Nasta, Agata e Pravatës, Miloshini, Nata e Krishtlindjeve, Diana, Serafina Topia, An Maria Kominiate, Frosina Vantizana, Adina, Videlaida, Skanderbegu i Pafan, Rënia e Mbretërisë së Arbrit, Gjon Huniadi, si edhe dramat: Numidët e cila u botua në vitin 1846 dhe më vonë u ribotua me emrin Sofonsisba më 1891.

De Rada, ky njeri i pendës dhe i pushkës duke marrë pjesë ndër kryengritje dhe duke qenë një ndër udhëheqësit e arbëreshëve jetoi dhe mendoi pa u kursyer për të mirën e shqipes dhe të kombit. Ai u rrit fëmijë duke shkuar ndër shkollat italiane dhe pohon se ka qenë një nxënës i keq pasi nuk kuptonte mire italishten deri në moshën 8-10 vjeç. Më vonë studjoi në Napoli dhe nuk dinte të fliste mire italisht. Bashkëpunoi me Torelin i cili botonte Omnibus-in në atë kohë i cili ishte arbëresh. Në vitin 1825 i vdes e jëma në një kohë që ai sapo ishte njohur me poetin francez La Martin.

De Rada njohu Diplomacinë e huaj dhe shkruan konkretisht për të : - Ata që i nxisin shqiptarët kundër Turqisë, nuk e bëjnë sepse janë të krishterë dhe nga dashuria e madhe që ata të huaj kanë për kombin tënë që dashkan medemek ta shihkan zot të vetvetes, ata kanë qenë dhe janë gënjeshtarë të poshtër, lakmiqarë të drejtësisë së pinjojve të shtëpive bujare Shqiptare, e në mënyrë shumë të ulët dishrakë për token e lumtur që kanë, prandaj për ti zhbi dhe për ti zhdukur i shtyjnë shqiptarët drejt flamurit të vdekjes, duke i cilësuar kështu fqinjët tanë të sotëm dhe të djeshëm:- shovinistë fqinjë, lakmitarë dhe grabitqarë.

Më 1850 poeti arbëresh u martua me arbëreshën Madalena Melikji me të cilën lindi katër djem dhe gëzoi për disa vjetë një lumturi të vërtetë familjare. E shoqja i vdes vite më vonë e sëmurë nga Pika (damllaja), humbet të birin e tij 18-vjeçar Mikelangjelon dhe të gjithë pjesëtarët e familjes. De Rada pohon se ne fund të jetës së tij ndjehet i dërrmuar nga humbja e të gjithë pjesëtarëve të familjes, dhe se e ka dërmuar varfëria e madhe, skamja dhe mizerja, gjendja e ekonomike shume e keqe duke thënë pak para se të mbyllte sytë: Jetoj me vështirësi dhe në mjerim.

-Mbërrita të nesërmen ne Maq, shume prej vendasve më njohin tashmë, edhe nga koncertet edhe nga këngët dhe disku im me këngë arbëreshe qe qarkullon tek arbëreshët e në radiot e tyre. Me një dashuri të madhe më presin me fjalë të ngrohta dhe nëpër rrugica dëgjoj arbërisht : ardh Lirjo në katund, dhe e dinë që unë do të shkoj patjetër të çoj një tufë lule në shtëpinë e De Radës e kjo do të ndodh sa here të shkoj e gjer sa të më rrahi zemra. Shtëpia e De Radës në hyrje të saj, e thjeshtë dhe madhështore.Nga pas është ballkoni ku shkruante vjershat e tij poeti ynë i madh. Në bodrumin e shtëpisë është shaptilografi i vjetër ku botoheshin gërmat shqip. Ndërsa guri përpara shtëpisë egziston edhe sot e kësaj dite, aty ku De Rada hipte çdo mëngjes për tju ngjitur gomarit të tij e për të shkuar në Shën Mitër në Kolegjin ku ai punonte si mësonjës për shumë vite me rradhë. Sa shumë u lodhën dhe sa pak u shbërblyen njerëzit që mbajtën dhe ngritën në këmbë kombin shqiptar.

Dëgjohet një këmbanë. Është këmbana e kishës së Shën Adrianit në Shën Mitër. Duke u kthyer, njeri prej miqve të mi arbëresh Pino Cacozza pa hyrë mire në qytet ndalon makinën poshtë një bliri dhe më rrëfen: Ishte pranverë kur vdiq De Rada, ishte një ditë shumë e bukur plot diell, ja si sot, lulet e këtij bliri kishin çelur më shumë se çdo herë tjetër. Kortezhi i përmortshëm kalonte duke mbajtur De Radën në krahë e duke e shoqëruar atë për në banesën e tij të fundit. Në të kaluar sapo trupi i De Radës u gjend poshtë blirit një erë e forte fryu si skishte fryrë kurrë here tjetër dhe e mbushi arkivolin e hapur të De Radës plot me lule. Njërëzit të tronditur nga kjo përkujdesje hyjnore lëshuan një britmë dhe njëzëri thanë:

De Rada ynë i madh dhe hyjnor po ikën,

e në krahët e zotit

AI QOFTË I PAVDEKSHËM

Lirio Nushi, Mars 2003.

(Falenderoj perzemersisht zt. Shpeng Bengu per fotografite)

----------------------------------------------------------------------------------

FISNIKU ARVANITAS

(me arvanitin-arbëror Vangjel Ljapi)

nga Elefsina e Greqisë

Vangjel Ljapi, arvanitasi 90 vjeçar i cili ka botuar 26 libra për arvanitasit dhe katër te tjere i ka në botim.
Sapo kisha marrë një email nga At Antonio Belushi, Prifti Arbëresh i cili është personaliteti më i njohur për diasporën shqiptare kudo në botë, kështu që do ta quaja të tepërt paraqitjen e tij. Më shkruante se për librin e tij të ri mbi arvanitasit e Greqisë që do të botonte, donte një parathënie nga Vangjel Ljapi, arvanitasi 90 vjeçar i cili banon në Elefsina të Greqisë, vend i cili ndodhet në periferi të Athinës rreth 45 kilometra larg qendrës. Nga të gjithë studjuesit por edhe nga vetë vendasit njihet se kjo zonë është në përqindjen e saj më të madhe me popullsi Arvanitase. Sapo mbërrita shkoj tek furri i bukës dhe pyes se ku banon baba Vangjeli. Djaloshi që në fillim më vështroi me pak çudi për familjaritetin që unë tregova më përgjigjet, ja tek është, ai plaku atje ndë anë të rrugës. E pashë për herë të parë atë njeri, i cili ka botuar 26 libra për arvanitasit dhe katër pret me durim që t’i botojë. Disa prej tyre janë: Martesa Arvanitase, Laografia Erotike e Arvanitasve, Zakone Arvanitase-Mentalitete, Vajtime Arvanitase, Kënga Erotike Kundurjotase, Lojrat fëminore të arvanitasve, Tradita Popullore dhe përralla, Vallet Arvanitase,... etj. Një thesar me të vërtetë i pasur i kulturës së Arvanitasve të Greqisë dhe tabanit tonë kulturor kombëtar.

E kisha perfytyruar ndryshe me thënë të drejtën, mendoja të takoja një plak të shëndoshe dhe të rëndomtë të krusur nga mosha dhe vitet që mbante mbi shpinë. Por u çudita kur vërej një plak me të vërtetë elegant dhe me një vështim mjaft krenar që tejçponte retë. E shoqëronte një vajzë ruse e cila e ndihmonte me sa duket për nevojat e përditshme. E pyeta vajzën rusisht se si e quajnë dhe ajo duke qeshur e befasuar më tha se quhej Txia. Kurse ai vetë m’u paraqit me një krenari që i ngjante më shumë fisnikëve të lashtë shqiptarë. Më zgjati dorën dhe më tha plotë krenari dhe solemnitet: Vangjel Ljapi, Arvanitas dhe qeshi. Më befasoi me thënë të drejtën pasi janë të rrallë arvanitasit që e tregojnë me aq kreanri origjinën e tyre këtu në Greqi. Atëherë kuptova pse At Antonio këkonte dorëshkrim nga barba Vangjeli, ish avokat në profesion. Ishin disa metra deri tek shtëpia që duhej t’i bënim në këmbë. Parkova makinën dhe u drejtova për tek porta. Pashë mbi pesë qen të mëdhenj që u sulën. Nëse nuk i lidhni qentë i thash duke qeshur as që bëhet fjalë të futem brenda. Ja edhe një shqiptar që paska frikë nga qentë, më tha edhe ai duke qeshur. U futëm brenda. Ishte një shtëpi tepër tradicionale me motive popupullore druri. Këtu kam lindur më tha. Ja kjo është vatra ime, urdhëro e hyr. Jam shumë i gëzuar që më jepet mundësia të shkruaj për librin e mikut dashamirë Antonio Bellushi në lidhje me arvanitasit e Greqisë më tha.

DISA PËRGJITHËSIME MBI ARVANITASIT E GREQISË

Para së gjithash dua të them se ne arvanitasit e Greqisë, më tha, e flasim pak ndryshe gluhën. Kështu që unë po e shkruaj ashtu sikurse ne e flasim, pra me drejtshkrimin e të folmes sonë. Këtu e shtatëdhjetë vjet studioj për arvanitët e Greqisë. Jam nga rrënjë arvanite e për këtë do të mundohem të flas sa më thjeshtë. Dua të pohoj se historianët gjithçka kanë shkruar për atë popull kanë bërë shumë gabime dhe kjo jo për arsye se ata nuk njohin të vërtetën por me dashje kanë mohuar te vertetren. Dua të flas për atë popull, i cili u lartësua gjate kryengritjes greke të vitit 1821. Ata morrën armët në dorë, dhanë jetën e tyre për t’i dhënë lirinë Greqisë, e cila ishte skllave për katërqint vjetë me rradhë. Dhe në gjithçka që u shkruajt për ta askund nuk përmendet origjina e tyre arvanite. I përmendin ata si gjeneralë, si admiral, shkruajnë për Kanarin, Karaiskaqin, Mjaulin, Bubulinën, Marko Boçarin edhe shumë të tjerë, por as edhe një fjalë të vetme nuk gjendet e shkruar të thojë se ata ishin nga rrënjë arvanite, në një kohë kur ata kishin për gjuhë të mëmës së tyre gjuhën arvanite. Ata që në njërën dorë kishin penën dhe në tjetrën dyfekun nuk dinin të lëshonin pe atje ku s’duhej. Dhe nuk mjaftoi e gjithë kjo, por kur vendi fitoi lirinë, krijuan një klimë e cila i përfliste arvanitasit si njerëz nga shtresa të një kategorie të ulët, të trashë e budallenj, të cilët vlenin vetëm për çobenj e punëtorë krahu.

Unë kam lindur në vitin 1914, atëherë kur arvanitasit kishin filluar ta fshihnin emrin e tyre duke mos treguar më se kishin rrënjë arvanitase. Akoma edhe sot më vjen ndër mend gjyshi im i cili më mbante ndër gjunjë e më thoshte: “te mos flasësh aravnite se do të bënesh budalla”. Nuk më vinte fare mirë kur e dëgjoja e një ditë i thashë: -po mirë o gjysh, ti që e flet budalla je? Im gjysh nuk e priste këtë përgjigje dhe ashtu plot namuz më tha: “për neve lëre, për ju eshtë problemi”. Mu ngulit për keq ajo fjalë. E shikon i thashë vetes-jam nga fara e budallenjve. Qysh nga ai çast fillova të studjoj ditë e natë. Doja të mësoja të vërtetën e të largoja nga shpirti atë lëndes që më shkaktoi biseda me tim gjysh.

Një ditë në shkollë në orën e mësimit të historisë, mora guximin edhe pyeta mësuesin se përse libri nuk e shkruan që ata që i dhanë lirinë Greqisë janë Arvanitas? Përgjigja që mora ishin dy shuplaka të rrufeshme të pashoqëruara me asnjë fjalë. Kjo ishte lëndesa e dytë që dalëngadalë në shpirtin tim po fillonte të krijonte një plagë. Ndërrova shkollën. Kur vajta tek shkolla e dytë, prapë bëra të njëjtën pyetje. Doja patjetër një përgjigje. I them mësuesit shqetësimin tim. Ai ishte njeri i mirë. Nuk më qëlloi aspak por më pruri të lexoja broshura ku shkruanin të vërtetën. Mora një përgjigje, e cila më bëri të ndjehem i gëzuar për origjinën time, për rrënjën time arvanite. Vazhdova të lexoj, të lexoj e të shkruaj njëkohësisht, e të them se do të shkruaj sa të jem gjallë për origjinën e popullit tim. Studiova aq shumë sa hyra deri në thellësi të së vërtetës. Kam shkruar 30 libra dhe kam botuar 26. Ndjej se kam bërë atë që duhej të bëj një arvanit i vërtetë. Shkruajta të drejtën edhe ndjehem tepër i plotësuar dhe i gëzuar për këtë.

Më pyesin akoma edhe sot e kësaj dite: -Nga jemi, cilët jemi, si erdhëm ne këtu në Greqi? Unë ju përgjigjem! -Do t’iua them si përrallë. Këtu e para gjashtëqint-shtatëqint vjetësh, një herë e një kohë, na ish një popull shumë i varfër. Nuk kishte as bukë të hante. Të korrat e nga pasuria ishin tharë. Lanë vendin e tyre e nisën të kërkojnë një tjetër më të mirë. Morrën ato pak plaçka, bën kryqin përpara perëndisë e morën udhët. Mbërritën ndër vende të buta e me njerëz të urtë e zunë një vend atje ndër ta. Panë se atje njerëzia kish bërë prokopi edhe ishin ortodoks si ata, morrën toka jo fort pjellore, ngritën një kasolle, shtin ndë të konak edhe mbështetën kokën. Me vendasit u miqësuan e ashtu pak nga pak filluan edhe ata të rregulloheshin e të shohin edhe ata figurën e perëndisë. Filluan të bëjnë prokopi edhe mbetën të bashkuar si grushti. Zgjidhnin një prijës dhe i bindeshit atij si ushtarë. Filluan të ndërtonin shtëpi e pak nga pak krijuan fshatrat e tyre. Akoma edhe sot e kësaj ditë rreth e rrotull qyteteve janë fshatrat arvanite që rrethojnë qytetet si kurorë. Vitet kalonin dhe ata tashmë kuptuan se për ta ai ishte vendi i tyre, sepse atje ata qanin të vdekurit e tyre, atje kishin shtëpitë, atje lindeshin djemtë e tyre, atje shkonin në shkollë fëmijtë e tyre, aty hanin bukën e elbtë. Çdo mbrëmje, mbas pune ato zemrat e tyre këndonin e hidhnin valle.

Gjatë gjithë kohës mblodha mijra këngë që dalin nga fryma e pasur dhe nga bukuria e shpirtit.

Për katundin:
Për katundin kur luftove tër të miratë i çove
tek katundi dhashë një herë, do më japi një mijë herë.

Për Besën:
Fjalën çdo kujt mund të e jap, se jap çë ta marrë prapë
Mbahem tek fjala çë dhashë, e do bëjte siç e thashë.

Dheu ynë:
Këtë botë të gjithë e kemi, kësaj bote djelmë jemi.
Këtu gjakun kemi derdhur sa kan hyr i kemi ndjekur
Derdhëm gjakun për Greqinë neve i dhamë lirinë.

Për gjuhën:
Arvanitas, të këndojmë, gjuhënë të mos e harrojmë
goj me goj mbetet tek jeta, mbahetë me këngë e drejta

Për zakonet:
Le të jemi siç jemi e të mbajmë ato që kemi
Mbajmë fort zakonet tënë, ti lem siç na i kanë lanë.

Ja kështu ne Arvanitasit e Greqisë e ruajtën kulturën tonë. Vitet kalojnë dhe të tjera vite të reja vijnë, e përgjatë saj gjuha arvanite filloi të zbehet. Rinia s’e di gjuhën, pleqëria e di po nuk e flet. Disa fshatra malore e flasin paksa akoma. Ajo ç’ka mbeti e mbetet nga vitet trashëgim është një psikologji e veçantë, e dallueshme, një karakter tepër i thellë, që sot të hershmit nuk e dijnë nga vjen dhe ku i ka rrënjët. Ajo ç’ka ka mbetur nga rrënjët arvanite, sipas analizave që kam bërë me veten time janë se në përgjithësi arvanitasit karakterizohen keto tipare të veçanta: - nuk flasin shumë, janë shumë të vendosur, e mbajnë besën, bëjnë punë të pastër, njerëz me këmbë të forta që nuk tremben nga vështirësitë, janë burra trima, janë kryelartë e nuk skllavërohen më çdo kollaj. Por po t'i pyesësh se nga e kanë rrënjën (origjinën) nuk e dinë.

Shumica e arvanitasve ishin të varfër, por ajo që më duhet të pohoj është se kurrë se ulin kokën. Çdo shtëpi kishte avlli të madhe rreth e rrotull. Në aborr të saj kishin furrin, kotecin, stanin për dele, dhi, kalin e gomarin, një vend për zarzavate. Qysh në verë shkonin në pyll për të bërë dru për dimër. E kështu shtëpia kishte mish, qumësht, djath, perime, lesh për mbulesa e për fanella trupi e plot të mira. Por koha ecën. Kushdo që është i sotëm bëhet i shkuar. Të reja lindin çdo ditë. Jeta ndyshon vazhdimisht. Populli Arvanitas i Greqisë ecën përkrah historisë, e përgjat saj lë pas gjenin e tij, të mirat e të ligat. Ajo që më duhet të them është:

A la gjë pas?

-DHE UNË THEM, SE LA ATË QË NE KEMI SOT,

ATË QË KEMI NDË SHPIRT !

Përgatiti: Lirio Nushi

Gusht 2004

FILMOGRAPHY